🔴 1. Hyalomma Marginatum
KKKA virüsünün en yaygın taşıyıcısıdır.
Türkiye, Orta Doğu, Afrika ve Güneydoğu Avrupa’da bulunur.
Genellikle büyükbaş hayvanlar (inek, koyun, keçi) ve yabani hayvanlarda yaşar.
İnsanlara bulaşın ana sorumlusudur.
Hyalomma Marginatum – Dorsal Görüntü (Sırt Üstü Görüntü) Hyalomma Marginatum – Ventral Görüntü (Karın Altı Görüntü) Fiziksel Özellikleri
Özellik Dişi Erkek
Boyut Kan emmeden önce 4–6 mm; kan emdikten sonra 15–25 mm’ye kadar şişebilir.
Genelde 4–6 mm; kan emse de dişi kadar şişmez.
Vücut rengi Koyu kahverengi; kan emdikçe grimsi-bej renge döner.
Koyu kahverengi veya siyahımsı, parlak görünüm.
Scutum (sırt kalkanı) Küçük; yalnızca ön sırt bölgesini kaplar, geri kalan kısmı esnektir.
Scutum tüm sırtı kaplar; bu nedenle şişmez.
Ağız parçaları (kapitulum) Uzun ve belirgin; derine saplanarak kan emer.
Daha kısa; dişiye göre daha küçük olabilir.
Genital açıklık Belirgin, yumurta bırakmaya uygun geniş yapı.
Daha küçük; erkek genital açıklığı ve gonopore bulunur.
Bacaklar Uzun, halkalı desenli; eklem bölgelerinde açık renk halkalar belirgindir.
Aynı; erkeklerde de aynı desen görülür.
Renk Deseni Sırt desenleri genelde silik; kan emdikçe renk açılır.
Erkeklerde sırt deseni daha belirgin ve kontrastlıdır.
Ana işlevi Kan emerek yumurta üretir; beslenme süresi uzundur.
Dişiyi döllemek; daha kısa süreli kan emer.
Ek Bilgi:
Hyalomma marginatum ’un karakteristik özelliği bacak halkalarının net ve kontrastlı olmasıdır.Vücutları genelde uzun bacaklı ve ince görünür.
Dişi kene, kan emdikten sonra binlerce yumurtayı yere bırakır.
Erkekler dişiye göre daha hareketlidir, konak üzerinde aktif şekilde çiftleşme arar.
🔴 2. Hyalomma Anatolicum (Anadolu Kenesi)
Türkiye’nin doğu ve güneydoğusunda yaygındır.
Özellikle sıcak bölgelerde etkilidir.
Virüsü taşıma kapasitesi kanıtlanmıştır.
Hyalomma Anatolicum – Dorsal Görüntü (Sırt Üstü Görüntü) Hyalomma Anatolicum – Ventral Görüntü (Karın Altı Görüntü) Fiziksel Özellikleri
Özellik Dişi Erkek
Boyut Kan emmeden önce yaklaşık 3–5 mm; kan emdikten sonra 10–20 mm’ye kadar şişebilir.
Genelde 3–5 mm; kan emdikten sonra dişi kadar büyümez.
Vücut rengi Koyu kahverengi, dorsalde (sırt) açık desenli olabilir; kan emdikçe gri-bej renge döner.
Koyu kahverengi veya siyaha yakın, genelde parlak.
Scutum (sırt kalkanı) Küçük ve vücudun ön kısmını kaplar; geri kalan kısım esnektir, genişler.
Scutum tüm dorsali kaplar; bu yüzden vücut şişmez.
Ağız parçaları (kapitulum) Uzun, belirgin; kan emmede etkilidir.
Daha kısa, dişiye göre daha küçük.
Genital açıklık Belirgindir, yumurta bırakmak için geniş yapıdadır.
Daha küçük ve penis kılıfı (gonopore) bulunur.
Bacaklar Uzun ve halkalı desenli; cinsiyet farkı yoktur.
Uzun ve halkalı desenli; dişi ile aynıdır.
Ana işlevi Kan emerek yumurta üretir, beslenme süresi daha uzundur.
Dişiyi döller, daha az kan emer.
Renk Deseni Daha az desenli, bazen dorsal desenler silik olur.
Erkekler genelde daha belirgin ve düzgün desenlidir.
Reklam
🔴 3. Hyalomma Aegyptium (Mısır Kenesi / Sürüngen Kenesi)
Daha çok kaplumbağa gibi sürüngenlerde yaşar.
İnsanlara daha az geçer, ama taşıyıcılığı mümkündür.
Hyalomma Aegyptium – Dorsal Görüntü (Sırt Üstü Görüntü) Hyalomma Aegyptium – Ventral Görüntü (Karın Altı Görüntü) Fiziksel Özellikleri
Özellik Dişi Erkek
Boyut Kan emmeden önce 6–8 mm; kan emdikten sonra 20–30 mm’ye kadar şişebilir.
Genelde 6–8 mm; kan emse de dişi kadar şişmez.
Konak Sıklıkla kaplumbağalarda parazitlenir; kan emer ve yumurta üretir.
Kaplumbağalarda veya sürüngenlerde dişiyi döllemek için bulunur.
Vücut Rengi Koyu kahverengi veya gri-kahverengi; kan emdikçe açık renk alır.
Koyu kahverengi, parlak ve daha homojen renkli görünür.
Scutum (Sırt Kalkanı) Küçük ve sadece ön kısmı kaplar; geri kalan kısım esnektir, kan emdikçe genişler.
Tüm dorsali kaplar; bu yüzden şişme sınırlıdır.
Ağız Parçaları Uzun ve güçlü; konakta derine saplanarak kan emer.
Daha kısa, dişiye göre daha ince.
Genital Açıklık Geniş, yumurta bırakmaya uygun yapıdadır.
Gonopore (penis açıklığı) bulunur.
Bacaklar Uzun, halka desenli; genelde sarımsı-kahverengi tonlar görülür.
Aynıdır; belirgin halka desenleri mevcuttur.
Renk Deseni Scutum üzerindeki desen daha silik olabilir.
Erkekte scutum üzerindeki desen daha belirgin ve kontrastlıdır.
Ana Rolü Kan emer, yumurtalar; yumurtlama kapasitesi yüksektir.
Çiftleşme amacıyla dişiyi bulur, kısa süreli kan emer.
Ek Bilgi:
Hyalomma aegyptium , sürüngen kenesi olarak da bilinir ve genelde kaplumbağa türlerinde yaşar.Dişisi, kan emdikten sonra devasa boyutlara ulaşarak binlerce yumurta bırakabilir.
Erkekler, scutum tüm sırtı kapladığı için dişi kadar genişlemez.
Diğer Hyalomma türlerine göre bacakları daha kalın ve halka desenleri daha net olabilir.
Zoonoz riski, Hyalomma marginatum kadar yaygın değildir ama yine de bazı patojenleri taşıyabilir.
🟠 4. Rhipicephalus spp.
Bazı alt türlerinde KKKA virüsü taşınabilmiştir.
Ancak bulaştırma kapasitesi sınırlıdır.
KKKA Taşıdığı Bildirilen Rhipicephalus Türleri Araştırmalara ve DSÖ / ECDC gibi otoritelerin raporlarına göre en sık bildirilenler şunlardır :
Tür
KKKA Taşıyıcılığı Durumu
Rhipicephalus bursa KKKA virüsü pozitif tespit edilen vakalar bildirilmiştir. Özellikle koyun ve keçi sürülerinde sekonder rol oynar.
Rhipicephalus sanguineus (kahverengi köpek kenesi )Endemik bölgelerde nadiren KKKA RNA’sı tespit edilmiştir, ama epidemiyolojik rolü sınırlıdır. Genelde Ehrlichia , Babesia , Rickettsia taşır.
Rhipicephalus turanicus Bazı çalışmalarda KKKA RNA’sı izole edilmiştir.
Rhipicephalus rossicus KKKA endemik bölgelerinde virüs pozitif raporlanmıştır.
a) Rhipicephalus Bursa Rhipicephalus Bursa – Dorsal Görüntü (Sırt Üstü Görüntü) Rhipicephalus Bursa – Ventral Görüntü (Karın Altı Görüntü) Fiziksel Özellikleri
Özellik Dişi Erkek
Boyut Kan emmeden önce 3-5 mm; kan emdikten sonra 10-15 mm’ye kadar şişebilir.
Genellikle 4-6 mm, kan emdikten sonra boyutunda belirgin değişiklik olmaz.
Vücut Rengi Koyu kahverengi ile açık kahverengi arasında değişir; sırt üzerinde açık renkli desenler olabilir.
Genellikle koyu kahverengi, sırt kalkanı (scutum) genellikle desensiz veya hafif desenli.
Scutum (Sırt Kalkanı) Küçük, sadece ön sırtı kaplar, esnek olan vücut arka kısmı kan emdikçe genişler.
Scutum tüm dorsali kaplar, bu nedenle şişmez.
Ağız Parçaları (Kapitulum) Uzun ve belirgin, kan emmede etkilidir.
Daha kısa ve kalındır, dişiye göre biraz daha kaba yapıdadır.
Genital Açıklık Geniş ve belirgin; yumurta bırakmak için uygundur.
Daha küçük, genital açıklık ve gonopore bulunur.
Bacaklar Kahverengi tonlarında, halkalı desenler genellikle belirsizdir.
Benzer, genellikle daha koyu renkli olabilir.
Kan Emme Süresi Uzun; beslenme sırasında büyük oranda şişer.
Daha kısa, kan emme süresi dişiye göre azdır.
Renk Deseni Sırtın ön kısmında açık renkli, bazen lekeli veya çizgili desenler olabilir.
Daha homojen koyu renkli ve genellikle desensizdir.
Ek Bilgi:
Rhipicephalus bursa genellikle koyun, keçi gibi küçükbaş hayvanlarda görülür.
Dişi kene kan emdikten sonra vücudu belirgin şekilde büyür ve şişer.
Erkekler daha küçük, daha koyu renkli ve daha az hareketli olabilir.
Bu türün bacaklarında genellikle açık-koyu halkalar yoktur; renk genellikle kahverenginin tonlarındadır.
b) Rhipicephalus Sanguineus
Rhipicephalus Sanguineus – Dorsal Görüntü (Sırt Üstü Görüntü) Rhipicephalus Sanguineus – Ventral Görüntü (Karın Altı Görüntü) Fiziksel Özellikleri
Özellik Dişi Erkek
Boyut Kan emmeden önce yaklaşık 3-5 mm; kan emdikten sonra 10-15 mm’ye kadar şişebilir.
Genellikle 4-6 mm, kan emdikten sonra boyutunda belirgin değişiklik olmaz.
Vücut Rengi Koyu kahverengi, bazı bölgelerde kırmızımsı tonlar; sırt üstü açık kahverengi desenler olabilir.
Genellikle koyu kahverengi, sırt kalkanı (scutum) üzerinde açık kahverengi desenler belirgindir.
Scutum (Sırt Kalkanı) Küçük, sadece ön kısmı kaplar, arka kısım esnektir ve kan emdikçe genişler.
Scutum tüm sırtı kaplar; bu nedenle kene şişmez.
Ağız Parçaları (Kapitulum) Uzun ve ince, konak derisine saplanmaya uygun.
Daha kısa ve kalındır, dişiye göre biraz daha kalın ve kısa.
Genital Açıklık Belirgin, geniş; yumurta bırakmak için uygundur.
Daha küçük, genital açıklık ve gonopore bulunur.
Bacaklar Koyu kahverengi, halkalı desen genellikle belirgin değildir.
Benzer şekilde koyu kahverengi, halkalar nadiren görülür.
Kan Emme Süresi Uzun süreli, dişi vücudu şişer.
Daha kısa, erkek kene nadiren büyük oranda şişer.
Renk Deseni Genellikle homojen koyu kahverengi; bazen desenler soluktur.
Sırt üzerinde kontrastlı açık kahverengi desenler vardır.
Ek Bilgi:
Rhipicephalus sanguineus genellikle köpeklerde parazitlenir, ancak nadiren insanlara da bulaşabilir.
Dişi kan emdikten sonra belirgin şekilde büyür ve şişer.
Erkek bireyler daha küçük, daha koyu ve hareketli olur.
Bu tür, Ehrlichia, Babesia ve nadiren KKKA gibi patojenleri taşıyabilir.
🟠 5. Dermacentor spp.
KKKA virüsünü laboratuvar ortamında taşıdığı gösterilmiştir.
Doğal hayatta insana bulaştırma olasılığı düşüktür.
Dermacentor türleri ve KKKA taşımaları
Tür
KKKA Virüsü Taşıma Durumu
Dermacentor marginatus Bazı çalışmalarda KKKA virüsü RNA’sı tespit edilmiştir. Orta ve Güneydoğu Avrupa ile Türkiye’de yaygın.
Dermacentor reticulatus KKKA virüsü taşıyabileceği rapor edilmiştir, ancak vektörlük rolü sınırlıdır.
Dermacentor silvarum Çin ve çevresinde KKKA virüsü tespit edilmiş, endemik bölgelerde bulunur.
Diğer Dermacentor türleri
Genel olarak KKKA taşıyıcı olarak görülmez veya rolü önemsizdir.
Dermacentor Marginatus Fiziksel Özellikleri
Özellik Dişi Dermacentor marginatus Erkek Dermacentor marginatus
Boyut Kan emmeden önce 4-6 mm; kan emdikten sonra 10-15 mm’ye kadar şişebilir.
Genellikle 5-7 mm, kan emdikten sonra boyutunda belirgin değişiklik olmaz.
Vücut Rengi Kahverengimsi-gri tonlarda, sırtında açık ve koyu desenler (retiküler desen) belirgindir.
Kahverengi-gri, sırt kalkanı (scutum) üzerinde kontrastlı retiküler desenler belirgindir.
Scutum (Sırt Kalkanı) Küçük ve ön sırtı kaplar; arka kısım esnek ve kan emdikçe genişler.
Scutum tüm dorsali kaplar, bu nedenle kene şişmez.
Ağız Parçaları (Kapitulum) Uzun ve güçlü, konak derisine saplanmak için uygundur.
Daha kısa ve kalın, dişiye göre biraz daha kaba yapıdadır.
Genital Açıklık Geniş ve belirgin, yumurta bırakmak için uygundur.
Daha küçük; genital açıklık ve gonopore bulunur.
Bacaklar Kalın ve güçlü; koyu kahverengi halkalar ve tüylü yapı vardır.
Aynı şekilde kalın, halkalı ve tüylü bacaklar.
Renk Deseni Sırt üzerinde açık-koyu kontrastlı ağsı (retiküler) desen vardır.
Daha belirgin ve kontrastlı retiküler desenler sırtı kaplar.
Kan Emme Süresi Uzun süreli; dişi büyük oranda şişer.
Daha kısa; erkek kene çok az şişer veya şişmez.
Ek Bilgi:
Dermacentor marginatus , koyun ve keçilerde sıkça görülen bir kene türüdür.Dişi, kan emdikçe belirgin şekilde büyür ve genişler.
Erkekler daha kompakt yapıda, daha hareketlidir.
Retiküler (ağsı) desen türün ayırt edici özelliğidir.
✅ En önemli bulaştırıcı: Hyalomma marginatum insanları aktif olarak arayabilen , hızlı hareket eden , büyük ve çizgili bir türdür.
Türkiye’de En Sık Görüldüğü Yerler
Tokat, Sivas, Yozgat, Gümüşhane, Çorum, Amasya, Erzurum, Erzincan, Bayburt gibi Karadeniz ile Doğu Anadolu geçiş bölgesi .
Haziran–Eylül ayları , kene aktivitesinin en yoğun olduğu dönemdir.
Nasıl Tanırsın ve Korunursun?
Kene tespiti:
Açık alandan sonra kol, bacak, ense, kulak arkası gibi bölgeler kene yönünden her gün kontrol edilmelidir .
Keneyi vücutta görürsen ezmeden, koparmadan sağlık kuruluşuna başvurulmalı veya cımbızla deriye yakın kısımdan düz şekilde çıkarılmalı.
Korunma:
Açık alanlarda uzun kollu, açık renkli giysiler giy.
Kene kovucu spreyler kullan.
Hayvanlarla temasta eldiven giy.
Piknik sonrası mutlaka vücut kontrolü yap.
Kene ile Mücadele Yöntemleri
1. Kişisel Korunma Yöntemleri
Yöntem
Açıklama
Uygun giysi Açık alanlarda uzun kollu gömlek, uzun pantolon, pantolonu çorap içine sokmak
Açık renkli kıyafet Keneleri daha kolay fark etmek için tercih edilir
Kene kovucu sprey DEET, permethrin gibi etken maddeler içeren kovucular cilde veya giysiye uygulanabilir
Vücut kontrolü Doğada zaman geçirdikten sonra baş, ense, koltuk altı, kasık gibi sıcak bölgelere kene kontrolü yapılmalı
2. Hayvanlar Üzerinden Mücadele
Yöntem
Açıklama
İlaçlı banyo Büyükbaş ve küçükbaş hayvanlara akarisit (kene öldürücü) içeren banyo uygulanır
İlaçlı sıvama veya sprey Hayvanların üzerine doğrudan sprey veya sıvama yöntemiyle insektisit uygulanır
Boyunluk / kulak etiketi İçeriğinde insektisit olan özel boyunluklar ya da kulak etiketleri
Düzenli tarama Özellikle ilkbahar ve yaz aylarında kene kontrolü yapılmalı
3. Çevresel (Mekânsal) Mücadele
Yöntem
Açıklama
Otların biçilmesi Keneler uzun otlarda yaşar. Meralarda, piknik alanlarında, mezarlıklarda otlar kısaltılmalı
İlaçlama (akarisit uygulama) Kırsal alanlar, meralar, ahırlar belirli periyotlarla ilaçlanabilir
Hayvan barınaklarının temizliği Düzenli temizlik ve dezenfeksiyon ile kene üremesi engellenir
Yaban hayvan geçişlerinin izlenmesi Özellikle tavşan, domuz gibi taşıyıcı yaban hayvanların kene bulaşına etkisi kontrol edilmeli
4. Sağlık Kurumları ve Kurumsal Önlemler
Uygulama
Açıklama
Eğitim ve farkındalık Halkın kene konusunda bilinçlendirilmesi (broşürler, afişler, köy toplantıları)
Erken tanı ve müdahale Kene ısıran kişiler, KKKA riski nedeniyle 10 gün boyunca gözlenmeli
Bildirim ve takip KKKA hastalığı bildirimi zorunlu bir hastalıktır. Sağlık personelinin duyarlı olması gerekir
❌ Yanlış Bilinenler
İnanış
Gerçek
“Keneyi sigara ile yakmak”
Yanlıştır! Bu, virüsün kana daha hızlı karışmasına neden olabilir.
“Keneyi zeytinyağı döküp çıkarmak”
Yanlıştır! Kene kusabilir ve virüs yayabilir.
“Keneyi kopartmak”
Yanlıştır! Ağız parçaları ciltte kalırsa enfeksiyon riski artar.
Bilimsel ve İdari Önlemler
Tarım ve Orman Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı’nın birlikte yürüttüğü “Tek Sağlık ” yaklaşımı çerçevesinde:
Meralara toplu ilaçlama,
Aşı çalışmaları (hayvanlar için),
Veteriner kontrolü,
Erken vaka bildirimi yapılmaktadır.
Sonuç: Çok Yönlü Korunma Şart Kene ile mücadelede tek bir yöntem yeterli değildir . Başarı için kişisel, çevresel, hayvansal ve kurumsal önlemler birlikte uygulanmalıdır. Özellikle yaz aylarında dikkatli olunmalı, vücut kontrolleri ihmal edilmemelidir.
