Rasyon Nedir? Dengeli rasyon nasıl ayarlanır?

Asırlardan beri insanlarla yan yana yaşayan çiftlik hayvanları, etleri, sütleri, güçleri ve benzer ürünleriyle insanlara hizmet etmişlerdir.Zaman olmuş insanlarla birlikte kuraklığa, kıtlığa göğüs germiş; zaman olmuş bolluğun nimetlerini insanlarla birlikte paylaşmışlardır.Ama bu dostlarımız insanlara karşı hiçbir zaman nankör davranmamış, bizim kendilerine sunduklarımızı, daha değerli bir şekilde bizlere iade etmişlerdir.

Hayvansal üretimin amacı, insan beslenmesi için gerekli besin maddelerinin sağlanmasıdır.Hayvansal proteinler kapsamış oldukları yeterli ve dengeli miktardaki esansiyel amino asitlerden dolayı bitkisel proteinlerden daha üstün bir biyolojik değerliliğe sahiptir.Hayvanlarda verim, genetik ve çevre faktörlerinden etkilenmektedir.Genetik yapının elverdiği ölçüde verim alabilmek için çevresel faktörlerin en uygun bir biçimde sağlanması gerekmektedir.Bu faktörler içinde en önemli olanı beslenmedir.Ayrıca hayvansal ürün elde edilmesinde yem giderlerinin toplam giderler içindeki oranı ortalama %70 kadardır.Ucuz ve yeterli miktarlarda hayvansal ürün elde edilebilmesi için hayvanların dengeli ve ekonomik bir şekilde beslenmesi gerekir.

DENGELİ RASYON

Yaşama ve verim payı için gerekli tüm ihtiyaçların karşılanması yeterli miktarda enerji(karbonhidrat,yağ), protein, mineral, vitamin ve su tüketimine bağlıdır.Tüm bu ihtiyaçları karşılayan rasyona dengeli rasyon denir.Yani hayvanın 24 saatlik besin maddeleri ihtiyacını uygun bir oran ve miktarda karşılayan yem karışımıdır.

Herhangi bir verimi olmayan, vücut yapısı değişmeyen ve iş yapmayan bir hayvana yalnızca yaşama fonksiyonlarını sürdürebilmesi için verilen 24 saatlik yeme yaşama payı rasyonu denir.

Hayvansal verimlerin (et, süt, yumurta, yapağı vb.) elde edilebilmesi için yaşama payı rasyonuna eklenerek hayvanlara verilen 24 saatlik yeme verim payı rasyonu denir.

Hayvanların türlerine göre yaşama ve büyüme, laktasyon, yün, yumurta gibi verim fonksiyonları göz önüne alınarak besin maddeleri ve enerji ihtiyaçları belirlenmiştir.Saptanan bu değerler beslenme standartları olarak kabul edilir.Rasyonlar besleme standartlarına uygun olarak hazırlanmalıdır.Ayrıca bir rasyonda yem maddelerinin sayısı ne kadar fazla olursa rasyon o kadar değerli olur.

RASYON HAZIRLANMASINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

Rasyon hazırlanmasını etkileyen faktörler hayvan, yem ve maliyet ile ilgili faktörler olmak üzere üç grupta incelenmektedir.

A)Hayvan İle İlgili Faktörler

Bir rasyonun hazırlanması için birinci koşul, hayvanın günlük besin madde ile enerji ihtiyaçlarının ve yem tüketiminin belirlenmesidir. Bunun için besleme standartlarından yararlanılır.

Hayvanın enerji ve besin madde ihtiyaçları besleme standartlarında iki şekilde ifade edilir.

1)Hayvanın günlük yem tüketimi ve tüketilen yem içerisinde bulunması gerekli enerji ve besin maddelerinin günlük toplam miktarı belirtilebilir.

2)Hayvanın günlük yem tüketimi ve tüketilen yem içerisinde bulunması gerekli enerji ve besin maddelerinin yüzde ya da bir kg. rasyondaki miktarı belirtilebilir.

Son yıllarda en çok kullanılan besleme standartları ABD’nde NRC, İngiltere’de ARC, Fransa’da INRA tarafından yayınlanmaktadır.

Besin maddeleri g, ppm veya yüzde olarak ifade edilebilir.Bazı vitaminler (A,D) IU(enternasyonel ünite)  cinsinden ifade edilir.Protein ihtiyacı ham protein (g, g/kg veya %), ince bağırsakta emilebilen protein veya son yıllarda metabolize olabilir protein cinsinden ifade edilmektedir.Enerji ise değişik sistemlere ait değerlerle ifade edilmektedir.Ruminantlar için, Tüm Sindirilebilir Besin Maddeleri (TDN), Metabolize Olabilir Enerji (ME), Sindirilebilir Enerji (SE) ve Net Enerji (NE) kullanılabilmektedir.

Bazı durumlarda hayvanların ihtiyaçlarını gösteren tablo değerleri veya hesaplama yöntemlerindeki birimler ile rasyon hazırlanmasında kullanılacak yemlerin besin madde birimleri farklı olarak kullanılabilmektedir.Böyle durumlarda da birimlerin birbirine dönüştürülmesi gerekebilir.Sıkça kullanılan birimlerin birbirlerine dönüştürülebilmesi için gerekli olan denklemler:

1 mega joule=1000 kilo joule

1 mega joule=1000 000 joule

1 kilo joule=1000 joule

1 kg =1000 g

ppm = milyonda bir kısım(mg/kg)

ppb = milyarda bir kısım(mg/ton)

1 kalori= 4.184 joule

1)Yem Tüketimi / Kuru Madde Tüketimi

Hayvanın açlık duygusunu gidermek ve sindirim sisteminin normal çalışmasını sağlamak için belirgin miktarda yem kuru maddesine (KM) ihtiyaç duyulur.

Hayvanın kuru madde tüketimi bazı fizyolojik ve fiziksel sınırlandırmalara sahiptir. Fizyolojik sınırlandırmaları hayvanın türü(sindirim sistemi kapasitesi), yaşı(canlı ağırlığı) ve verim yönü (süt et verimi,gebelik vs.), fiziksel sınırlandırmaları ise yemlerin kalitesi ve hayvana veriliş biçimi oluşturur.Hayvanlarda yem KM tüketimi pratikte canlı ağırlıkları dikkate alınarak belirlenebilir.

Tablo 1. Bazı hayvanların canlı ağırlıklarına göre günlük kuru madde ihtiyaçları

%CA
Besi Sığırı

Buzağılar                                                                                 3.5-4

1 Yaşlılar                                                                                 2.5-3

2 Yaşlılar                                                                                 2-2.5

Boğa

15 Aylığa kadar                                                                      2.5-3

3 Yaşına kadar                                                                       2-2.5

Ergin boğalar                                                                         1.5-2

At                                                                                                   2-2.5
Koyun

Laktasyon döneminde                                                            4-4.5

55 kg lık koyun                                                                      3.5

Kuzular                                                                                  5-6

Genç koyunlar                                                                        4.5-5

Keçi

Sütçü keçiler                                                                          4-5

Et ve yapağı yönlü keçiler                                                     3.5-4

Tüketilen karma yemin mide – bağırsak hacmini doldurmaması durumunda, hayvanlara ihtiyaçları düzeyinde besin maddesi verilse bile açlık duygusu ortadan kaldırılamayacağından hayvanlarda huzursuzluk gözlenir.Buna karşılık mide – bağırsak kanalının aşırı düzeyde balast  maddeler ile doldurulması da önerilmez.Böyle durumlarda günlük KM  tüketimi ve gerekinim düzeyinde besin madde tüketimi gerçekleşemeyeceğinden verim düşüklüğünün şekillenmesi kaçınılmaz olur.

2)Enerji ve Besin Madde İhtiyaçları

Hayvanlar yaşamlarını sürdürebilmek ve türüne göre et, süt, yumurta, yapağı ile yavru üretmek için enerji ve besin maddelerine ihtiyaç gösterirler.Bu ihtiyaç bütün hayvanlar için yaşama ve verim payı olmak üzere iki bölümde incelenir.

Yaşama payı besin madde  ihtiyaçları canlı ağırlığın bir fonksiyonu olarak değişiklik göstermesine karşılık, verim payı besin madde ihtiyaçları doğrudan doğruya hayvanın verimine bağlıdır.

B)Yem İle İlgili Faktörler

Rasyon hazırlanması için gerekli olan ikinci koşul, rasyonu oluşturacak yem maddelerinin ve bunların besin maddeleri ile enerji değerlerinin belirlenmesidir.

Rasyonu oluşturacak yem maddelerinin seçiminde ve rasyonların dengelenmesi sırasında yemler genel olarak kaba yemler, konsantre yemler ve  yem katkı maddeleri olmak üzere üç gruba ayrılarak ele alınabilir.

Tablo 2. Gelir hayvanlarının rasyonlarındaki kaba ve konsantre yem oranları.%

Kaba                     Konsantre

yem                          yem

Süt ineği

Yaşama payı+ 10 kg’a kadar süt verimi                     100                           -

Yaşama payı+ 10-20 kg süt verimi                           60-70                         30-40

Yaşama payı+ 20 -30 kg süt verimi                          55-60                          40-45

Yaşama payı+ 30 kg ve daha fazla süt verimi         40-60                          40-60

Kuru dönemdeki inek                                                 70                               30

Besi sığırı (entansif besi)                                             20-30                          70-80

Besi sığırı (ekstansif besi)                                            70-80                          10-30

Boğa

15 aylığa kadar                                                          50                                50

3 yaşına kadar                                                          60-70                          30-40

Ergin boğalar                                                             100                               -

Koyun                                                                              90                               10

Besi kuzusu(entansif besi)                                            10-20                          80-90

Tavuk                                                                               -                                100
Domuz                                                                            5-15                           85-95

Rasyon hazırlanmasında etkili olan yem ile ilgili faktörler, yemlerin su içeriği, kimyasal bileşimi, kalitesi ve değerliliğini etkileyen faktörler olmak üzere dört başlık altında incelenebilir.

1.Yemlerin su içeriği

Yemler değişik miktarlarda kuru madde içerdiklerinden yemlerin bileşimi ve hayvanların besin madde ihtiyaçları kuru maddeye göre verilirse rasyonun dengelenmesi basit ve doğru olmaktadır.

2.Yemlerin kimyasal bileşimi

Rasyonu oluşturacak yem maddeleri belirlendikten sonra, bunların enerji ve besin maddeleri değerlerinin ilgili tablodan bulunarak listelenmesi gerekir.Aslında en doğrusu özellikle uzun süre kullanılacak her bir yem maddesinin besin madde ve enerji analizlerinin yapılmasıdır.

Yem maddelerinin enerji ve besin madde içerikleri yanında,

-Hayvanlara verilebilecek ortalama miktarlarını

-Rasyonlara katılabilecek maksimum miktarlarını

-Hayvanın sağlığı ve verimi üzerine olumlu ve olumsuz etkilerini

-Bireysel veya sürü yemlemesine yatkınlık derecelerini

-Biyolojik değerliliğini bilmek gerekir.

3.Yemlerin kalitesi

Yemlerin kalitesini, yemlerin hasat durumu, bulaşıklılık durumu, kurutulması ve depolanması ile yemin yetiştirildiği bölge gibi faktörler etkilemektedir.

4.Yemin değerliliğini etkileyen faktörler

Yemlerin hazırlanışı, tüketilen yem miktarı, yemlerin birbirleri üzerine etkisi ve beslenme alışkanlığıdır.

C)Maliyet İle İlgili Faktörler

Hayvanlara verilecek karma yemlerin yalnız besin maddeleri bakımından dengelenmiş olması    başarılı bir hayvancılık için yeterli olmayıp bu rasyonların aynı zamanda ekonomik olması gerekir.

Hayvancılık yapan işletmelerin kendi yem madelerini üretmelerinde büyük yarar vardır.Böylece yüksek besleme değeri taşıyan yemleri kendi işletmelerinde en ucuz fiyatla elde edebilirler.Bu arada hayvanların merada otlatılmaları ve yetiştiricinin kış yemlemesi için kuru ot ve diğer kaba yemleri üretmesi de ürünün ucuza elde edilmesi yönünden önem taşımaktadır.

Hayvanın enerji ve besin madde ihtiyaçlarını tam anlamıyla karşılayan çok çeşitli rasyonlar hazırlanabilir.Burada önemli olan, aynı besin maddesini kapsayan yem maddelerinden bu besin maddesince en ucuz olanını seçmektir

RASYON  HAZIRLAMA  TEKNİKLERİ

Bunlar:

-Pearson kare metodu

-Deneme yanılma metodu

-Denklem metodu

-Grafik metodu

-Bilgisayar metodu

-Matriks metodu

A)Pearson Kare Metodu

Tek aşamalı pearson kare metodu

Basit ve kolay bir yöntemdir.Rasyon besin maddelerinden ya proteine ya da enerjiye göre ayarlanır.Vitamin, mineral ve diğer besin maddeleri düşünülmez.Bu metot, bir besin maddesi açısından ihtiyaç duyulan düzeye göre biri yüksek ve diğeri de düşük olmak üzere seçilen iki yemin, kısım itibariyle karşılaştırılması temeline dayanmıştır.Daha sonra iki ayrı yem maddesinin toplam içindeki yüzde oranlarının hesaplanmasına geçilir.Burada ele alınmayan diğer besin maddelerinin ihtiyaç düzeyinde olması tam bir şans işidir.Böyle bir şansın ya da koşulun her karma yem için geçerli olması mümkün değildir.

Örnek 1:

Arpa ve ayçiçeği küspesinden hangi oranlarda karıştırılsın ki %16 ham proteinli (HP) bir karma yem elde edelim?Arpanın ham proteini=%11, Ayçiçeği küspesinin ham proteini=%30’dur.

-Bir kare çizilerek ortasına karma yemde bulunması gereken ham protein (%16) düzeyi yazılır.

-Karenin sol üst köşesine arpanın HP içeriği (%11) ve sol alt köşesine de ayçiçeği küspesinin HP içeriği (%30) yazılır.

-Büyük sayıdan küçük sayı çıkartılıp çapraz olarak karenin sağ köşelerine yazılır(16-11=5 ve 30-16=14).

Arpa, HP                 %11                                                             30-16=14 kısım arpa

istenen HP

Ayçiçeği                                                       %16

Küspesi, HP             %30                                                            16-11=5 kısım ayçiçeği küspesi

-%11 HP’li arpadan 14 kısım ve %30 HP’li ayçiçeği küspesinden 5 kısım karıştırıldığında %16 HP’li karma yem elde edilir.

Toplam miktar = 14+15=19 kısım

-Karma yemde arpa ve ayçiçeği küspesinden yüzde değerleri ise:

19 kısım karışımın                                      14 kısmı arpa olursa

100 kısım karışımın                                     x  kısmı arpadır

Arpa = (14 / 19) × 100 = % 73.68            Ayçiçeği küspesi =  100- 73.68 = %26.32

Arpadan  %73.68,  ayçiçeği küspesinden  %26.32 oranında alınıp karıştırıldığında karma yem % 16 HP içerir.

B)Deneme Yanılma Metodu

Bu metotta rasyona girecek yem maddelerine çeşitli varsayımlara göre rastgele değerler verilir. Bu değerler verilirken hayvanın besin madde ihtiyacı, yemlerin besin madde düzeyleri, yemlerin hayvanlara verilebilecek ortalama miktarları gibi bazı bilgilerden yararlanılır.

C)Denklem Metodu

Bu yöntem daha çok “n” sayıda bilinmeyen içeren eşitliklerin çözüm esasına dayandırılmış olan bir hesaplama şeklidir. Rasyon iki yem maddesi içeriyor ise iki, üç yem maddesi durumunda ise üç adet bilinmeyen ölçümün olmasına ihtiyaç duyulur. Böylece rasyonu oluşturacak yem maddeleri miktarının hesaplanmasına olanak tanınmış olur. Bu tür bir hesaplama yöntemi genellikle iki ayrı yem maddesinden oluşan rasyonların hazırlanmasında kullanılır. Rasyon oluşturan yem maddelerinin sayısı arttıkça eşitliklerin çözümünde zorluk çekilir ve yapılan hesaplamalarda doğru yanıt almak güçleşir.

Örnek 2:

Bir yetiştiricinin elinde %8 ham protein içeren mısır var. Ayrıca mineral ve vitaminlerle takviye edilmiş %40 ham proteinli katkı satın alınmış. Yetiştirici %18 ham proteinli rasyon elde edebilmesi için mısır ve proteinli katkıyı hangi oranlarda karıştırmalıdır.

100 kg’lık yem karışımında kullanılacak olan mısır miktarına x, proteinli katkı miktarına y değeri verilerek iki bilinmeyenli iki denklem kurulur.

  1. x+y =100
  2. 0,08x+0,4y=18

Denklemlerde x veya y nin katsayıları eşitlenir.

Bu örnekte x in katsayısını eşitlemek için I. Denklem 0,08 ile çarpılır.

0,08x+0,08y=8

0,08x+0,40y=18

Birinci denklem (-1)ile çarpılır

-0,08x-0,08y=-8

0,08×0,40y=18

0,32y=10

y=10/0,32

y=31,25

y değeri I. veya II.denklemde yerine koyularak x değeri bulunur.

x+y=100                         x+31,25=100                  x=68,75

Mısır %68,75, proteinli katkı %31,25 oranında karıştırıldığında %18 ham proteinli rasyon elde edilir.

D)Bilgisayar Metodu

Şimdiye kadar anlatılan metotlardaki amaç, hayvanın ırk, cins, yaş, verim yönü ve yoğunluğuna göre ihtiyaç duyduğu besin madde miktarlarının yem maddeleri ile nasıl karşılanacağı, daha açık bir deyişle, hayvanların ihtiyaçlarını karşılayacak miktarların nasıl ve hangi düşünce şekli ile elde edileceği şeklindeydi. Bu metotlarla ekonomik bir rasyon hazırlamak çok zordur. Ne kadar dengeli bir rasyon yapılırsa yapılsın eğer bu rasyon ekonomik değilse, yani hayvanlar bu rasyonla beslendiği zaman kar sağlanamıyorsa , söz konusu rasyon hiçbir değer taşımaz özellikle fabrika yemleriyle yapılan hayvancılık, karlı olmalıdır ve kar sağlanamadığı takdirde de yapılan faaliyet sürdürülemez. Bu nedenle düzenlenen rasyonların ekonomik olmasının dikkate alınması,  hatta ön planda tutulması gerekir. Bir rasyonun en ucuza mal edilerek hazırlanmasında en hızlı ve en güvenli yol, rasyonun bilgisayarla hazırlanmasıdır.

E)Matriks Metodu

Matriks metodu, denklem metodunun daha kolaylaştırılmış, daha hızlı ve doğru yapılabilen bir şekli olarak açıklanabilir.

Matriks, bir denklemler serisi kurularak bilinmeyenleri çözmede kullanılan matematiksel bir yöntemdir. Lineer denklem sistemlerini matriks metoduyla çözmek için “Cramer Kuralı” adı verilen bir yol kullanılır. Bu kuralın uygulanabilmesi için aşağıdaki iki koşulun sağlanması gerekir.

-Matriks in bir kare matriks olması (bilinmeyen sayısı kadar denklem olması) zorunludur. Denklem metodunda olduğu gibi iki yem maddesi için iki besin madde ihtiyacı, üç yem maddesi için üç besin madde ihtiyacı kullanılır.

- Matriks determinantının ( belirleyicisinin) 0 a eşit olması gerekir.

x ‘in bir yem maddesini ve y nin de diğer bir yem maddesini simgelediği kabul edilir. 2×2 matriksinde x ve y’nin çözümlenebilmesi için ayrı ayrı iki katsayının (yemlerin içerdiği iki besin maddesi miktarını      -a1, b1 ve a2, b2- ) denkleme yerleştirilmesi gerekir . c1 ve c2 ise istenilen iki besin madde ihtiyacını (örneğin enerji ve proteini) simgelesin.

İki Bilinmeyenli İki Denklem:

a1 x + b1 y = c1

a2 x + b2y = c2

bu denklemler iki satır ve iki kolan içeren 2×2 kare matriksi ile aşağıdaki şekilde ifade edilebilir.                                =

x ve y yi bulmak için ilk önce matriks in determinantı bulunmalıdır.

= (a1.b2)-(a2.b1)

Eğer matriks yandaki şekilde ise

Determinant; = ( 1×4) – (3×2) = -2

Bilinmeyenlerden x’i çözmek için 2×2 matriksinde x ‘in katsayıları yerine c1 ve c2 yi koyarak oluşturulan yeni 2×2 matriksinin determinantını bularak bu değer ilk bulunan asıl determinanta bölünür. Bilinmeyenlerden y ‘yi çözmek için aynı işlemi 2×2 matriksinde y nin katsayıları yerine c1 ve c2 yi koyarak uygulanır.

X değeri;           (c1b2 – c2b1)

————— = ———————— formülü ile

(a1b2) – (a2b1)

Y değeri;         (a1c2 – a2c1)

—————= ———————- formülü ile hesaplanır.

(a1b2) – (a2b1)

Sonuç:Çiftlik hayvanlarının başta yaşamsal faaliyetlerini sağlıklı bir şekilde devam ettirebilmeleri  ve buna ek olarak yetiştiricilerin az maliyetle hayvanlardan iyi bir verim elde edebilmesi için doğru, eksiksiz bir rasyona ihtiyaç vardır.Konu içerisinde de anlatıldığı üzere en pratik ve doğru rasyonu bilgisayar metoduyla yapabilmekteyiz.

HAZIRLAYAN: NURİ ERTAN / MEHMET AKİF ERSOY ÜNİVERSİTESİ VETERİNER FAKÜLTESİ

Kaynaklar:

1)Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan Besleme Ve Beslenme Hastalıkları kitabı(2006)

2)Hayvan Besleme Ve Beslenme Hastalıkları Kitabı(Prof. Dr. Suphi DENİZ)

Fax Online    Send article as PDF   
  1. Aytaç Danışman says:

    Merhaba Emre Bey,
    Öncelikle iyi çalışmalar.
    Yeni mezun olmuş bir Ziraat Mühendisiyim. Rasyon hazırlama ile ilgili eksiklerim olduğunu düşünüyorum. Araştırmalar yapıyorum.Sizin açıklamalarınızı okudum.Ekonomik bir rasyon hazırlamanın nasıl yapılacağını öğrenmek istiyorum. Bu konuda bana yardımcı olabilir misiniz? Ayrıca süt sığırcılığında rasyon hazırlamayı anlatan bir kaynak önerebilir misiniz?

    Saygılarımla.

  2. Bestami EROĞLU says:

    Calismalariniz cok guzel devamini dilerim. Benim bir istegim olacak. Kahramanmarasta Ciftlikte calismak uzere 3 tane veteriner teknisyeni lazim. Haberdar ederseniz memnun olurum. Simdiden ilginize tesekkur ederim..

Yorum Ekle